Бұрын оңай емделетін жұқпалар қайтадан қауіпті бола бастады. Оның себебі — антимикробтық резистенттілік (АМР), яғни бактериялардың антибиотиктерге төзімді болуы. Бұл құбылыс «үнсіз пандемия» деп аталады, себебі ол біртіндеп дамып, бірден байқала бермейді.
«Антимикробтық резистенттілік енді болашақтағы қауіп емес — ол бүгіннің өзінде ауруханалардағы ем нәтижелеріне әсер етіп отыр», — дейді Nazarbayev University профессоры Юлия Семёнова.
Зерттеу оның командасымен, соның ішінде докторанттар Дария Жазықбаева мен Жанар Кошерова қатысуымен жүргізілуде.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) АМР-ды жаһандық денсаулық сақтау саласындағы ең өзекті қауіптердің бірі ретінде қарастырады. The Lancet журналындағы зерттеуге сәйкес, 2050 жылға қарай бұл құбылыс жыл сайын 8 миллионнан астам өліммен байланысты болуы мүмкін. Мәселенің түпкі себебі — бактериялар тез бейімделеді, ал жаңа антибиотиктерді әзірлеу баяу, қымбат әрі экономикалық тұрғыдан тиімсіз. Бұл үрдіс Қазақстанда да байқалады.
Елде антимикробтық препараттарды тұтыну, әсіресе амбулаториялық секторда, өсіп келеді. COVID-19 пандемиясына дейін төмендеу байқалғанымен, кейін қайта өсу басталды. Пандемия кезінде өсім күрт жеделдеп, бұл көбіне өз бетінше емделу, бақылаудың әлсіреуі және емдеу тәсілдеріндегі белгісіздікпен байланысты болды.
Вирусқа қарсы препараттарды қолдану да соңғы жеті жылда жыл сайын 10%-дан астам өсіп, пандемиядан кейін одан әрі жеделдеді. Бұл деректер NU ғалымдарының Nature тобының журналында жарияланған зерттеуінде көрсетілген.
Болжам бойынша, 2030 жылға қарай амбулаториялық сектордағы шығындар 40 миллион АҚШ долларына жуықтайды, бұл стационарлық шығындардан жоғары. Бұл медициналық шешімдердің барған сайын ресми жүйеден тыс қабылданатынын көрсетеді.
Осы жағдайға жауап ретінде Қазақстанда алғаш рет антимикробтық резистенттілік пен антибиотик тұтынуды жүйелі түрде картаға түсіру бастамасы іске асырылуда.
NU Медицина мектебінің қатысуымен жүзеге асырылып жатқан «Антибиотиктерге төзімділік картасы» жобасы инфекциялардың негізгі түрлері бойынша резистенттілікті бақылауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар «Антибиотик тұтыну картасы» әзірленіп, ел бойынша препараттарды қолдану ерекшеліктерін талдайды.
Бұл деректер дәрігерлер мен саясаткерлерге нақты өңірлік ақпаратқа сүйене отырып шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Зерттеулердің келесі кезеңі 2025–2027 жылдарға жоспарланған. Алғашқы нәтижелер рецензияланатын журналдарда, соның ішінде Scientific Reports (Nature Portfolio) журналында жарияланды. Бұл мәселе тек Қазақстанмен шектелмейді.
Орталық Азия елдерінде ұқсас проблемалар байқалады: мониторинг жүйелерінің әлсіздігі, антибиотиктерді ұтымды қолдану бағдарламаларының біркелкі енгізілмеуі және өңірлік үйлестірудің жеткіліксіздігі.
2026 жылы Clinical Microbiology Reviews журналында жарияланған зерттеу бұл мәселені шешу үшін үйлестірілген, кешенді тәсіл қажет екенін көрсетеді. Сонымен қатар антибиотик тұтыну тек медицинамен ғана емес, табыс деңгейі, инфляция және инфрақұрылым сияқты факторлармен де байланысты екені анықталған.
Сонымен қатар The Trinity Challenge қолдауымен ақпараттық-ағартушылық кампания жүргізіліп, қоғамның хабардарлығын арттыруға бағытталған. Антимикробтық резистенттілік бір күнде пайда болмайды — ол күнделікті әдеттер мен тәжірибелер арқылы біртіндеп қалыптасады. Сондықтан оны алдын алу — ең тиімді жол.
