Стартаперге арналған 7 кеңес

№ 1 кеңес. Есіңізде болсын

Стартап құру алдында сіз жалдамалы қызметкер болған шығарсыз немесе қазақстандық және/немесе шетелдік компанияларға азаматтық-құқықтық шарт бойынша қызметтер ұсынған болуыңыз мүмкін.

“Еңбек немесе азаматтық-құқықтық қатынастардың аяқталуы – міндеттемелердің ақталуы” деген формула  әрдайым жұмыс істей бермейді. Шартқа қол қоя отырып, сіз өзіңізге қарым-қатынастың нақты аяқталуынан кейін де қолданыста болатын, тіпті мерзімі белгіленбей қолданылатын міндеттемелер алуыңыз мүмкін. Мысалы, құпия ақпаратты жария етпеу (NDA, non-disclosure agreement) немесе бәсекелес болмау  туралы міндеттеме (NCA, non-compete agreement).

Стартаперлерге жұмыс берушілермен немесе мердігерлермен шарттар туралы нені білу керек:

  • Жарияламау туралы шарттарды мұқият оқып шығу керек!
  • Зияткерлік меншік құқығы, сіз жасаған және оны жасауға қатысқан өнімдер, қызметтер, технологиялар, өнеркәсіптік үлгілер кімге тиесілі екенін айқындау керек. Кейбір компаниялар, тіпті жұмыстан бос уақытта да, шарт күшінде болған кезде қызметкерлер өндірген өнімдерді де  өзінің зияткерлік меншігі деп санайды. Сондықтан абай болу керек.
  • Егер сіз басқа елдің мердігерімен әзірлеуге тартылған болсаңыз, осы елдердегі зияткерлік меншікті қорғауға қатысты даулар қалай шешілгенін нақтылаңыз. Мысалы, АҚШ-та жария етпеу туралы келісіммен бірге белгілі бір уақыт (6 ай, 2 жыл, басқа мерзім) бойы қызметкерге немесе мердігерге бәсекелестік қызметті жүргізуге немесе бәсекелестермен жұмыс істеуге тыйым салатын NCA (non-compete agreement) жиі қол қояды. Қазақстанда мұндай шарт (немесе еңбек шартында, мердігерлік шартта тиісті ережелер) ең жақсы жағдайда тек психологиялық күшке ие болады. Бірақ, басқа елдерде, мысалы, АҚШ-та, көптеген штаттарда мұндай шарттардың заңды күші бар. Сондықтан АҚШ инвесторымен шартқа қол қоя отырып, оның NCA ережелерін енгізбегенін тексеріңіз.

№ 2 Кеңес.  Құқық 

Зияткерлік меншік заң бойынша зияткерлік құқықтар туындайтын автордың жасаушы-шығармашылық еңбегімен және парасатымен жасалады. Егер мұндай автор еңбек шарты бойынша жұмыс істесе және тараптар өзгеше келіспеген болса, автордың жеке құқықтарынан басқа барлық ерекше құқықтар әдетте жұмыс беруші компанияға тиесілі.

Бұл ретте, егер әзірлеуге компания қызметкерлерінен басқа тағы да біреулер қатысқан болса, олармен  зияткерлік меншік құқықтарының дұрыс ресімделуіне көңіл бөлу керек. Әсіресе, бұл бір әзірлемеге әр түрлі ұйымдардың қызметкерлері қатысқан кезде өзекті.

№ 3 Кеңес. Келісімді жазбаша ресімдеу керек

Кез келген үшінші тұлғаға ақпарат бере отырып, әлеуетті инвестор, басқа компанияның қызметкері, серіктес болсын олармен, құпия ақпаратты жарияламау туралы жазбаша келісімге қол қойыңыздар. Және негізгі ақпаратты ашқаннан кейін емес, оған алдын ала қол қойыңыз. Кез келген ақпарат, идея, сіз ойлап тапқан технологияны дамытуға сіздің сұхбаттасушыңызды итермелеуі мүмкін.

Жария етпеу туралы шартта қандай ақпаратты ашатындығыңызды, сондай-ақ мұндай ақпаратты қабылдайтын тарап оны үшінші тұлғаларға қандай жағдайларда жария ете алатындығын нақты көрсетіңіз. Шартта әр тараптың ниетін жазыңыз. Өзіңіз келіссөздер жүргізіп отырған тұлғаны айқын сәйкестендіріңіз.

№ 4 Кеңес. Зияткерлік меншікті қорғау стратегиясын айқындаңыз

Патенттеу зияткерлік қызметтің нәтижелерін қорғаудың жалғыз ықтимал тәсілі емес. Мысалы, өндіріс құпиясын (ноу-хау) режимінде технологияны қорғау өнімнің кері инжиниринг бәсекелестері қиындатқан кезде тиімді болуы мүмкін.

№ 5 кеңес. Өзіңіздің тауар белгіңізді (логотипті) Қазақстан Республикасында және шетелде тіркеңіз

Кез келген стартаптың оны басқалардан ерекшелейтін  аты/атауы болады.

Бұл ретте, уақыт өткеннен кейін танымал логотипке, брендке айналатын логотип болғаны дұрыс.

Алайда, логотипті әзірлеуге, қажетті атрибутика мен т.б. өндіруге көп ақша жұмсалды делік, сол кезде бұл логотипті пайдалануға болмайды, өйткені ол тіркелген тауар белгісі болып табылады дейтін тағы да бір адам аяқ астынан шыға келуі мүмкін.

Осыған байланысты теория тұрғысынан алғанда екі нұсқа пайда болады:

“Пессимистік” – логотипі бар барлық өнімді пайдалануға тыйым салады және олардан құтылуға (оның ішінде жоюға) мәжбүрлейді.

“Оптимистік” – логотипті пайдалануға рұқсат береді, бірақ оны пайдаланғаның үшін төлеуге тура келеді. Қашан және қанша төлеуді тараптар келіссөздер арқылы шешетін болады.

Логотип жасау алдында жоғарыда көрсетілген сценарийлерді болдырмау үшін:

  • Араласу дәрежесіне дейін ұқсайтын ТБ-нің тіркелмегенін (тіркеуге берілмегенін) міндетті түрде тексеру қажет.
  • Сізді қызықтыратын барлық елдерге тіркеуге өтінім беріңіз. Бұл ретте, шетелдік өтінім беру үшін алдымен ТБ-ні Қазақстан Республикасында тіркеу қажет және осыдан кейін ғана шет елдерге тіркеуге өтінім беру қажет.
  • ТБ тіркеуге өтінім бере отырып ТБ қорғау көлемі ТБ тіркеуге мәлімделген тауарлар мен қызметтердің бейнесімен және тізбесімен айқындалатынын есте ұстау маңызды.
  • Бұл ретте әрбір жеке елде ТБ тіркеудің өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, АҚШ-та өтінім бермес бұрын, сіз ТБ пайдалануды бастауыңыз немесе пайдалану ниеті туралы декларация беруіңіз керек. Ал БАӘ-де алкоголь ішімдіктеріне немесе шошқа етіне сауда маркасын тіркеуге болмайды.
  • Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттар өтінім берудің оңайлатылған мүмкіндіктерін пайдалануға жол ашады. Мысалы, сауда маркасын халықаралық тіркеу туралы Мадрид шарты және оған Хаттама осы келісімдердің бір, бірнеше немесе барлық елдерін көрсетіп, бір өтінім беруге мүмкіндік береді. Өтінім бір тілде беріледі және баж бір валютада — Швейцария франкімен төленеді.

№ 6 Кеңес. Қажет жерде патенттеңіз

Өзіңізді қызықтыратын елді алдын ала анықтау керек, өйткені патенттің  аумақтық сипаты бар.

АҚШ-та патент алуға алдын ала өтінім беру (provisional application деп аталатын). Мұндай өтінімді бергені үшін алым $65-тен $ 260-ға дейін тұрады. Егер 12 ай ішінде сіз АҚШ-қа негізгі өтінім берсеңіз, онда алдын ала өтінім берілген күн басымдық күні болып саналады. Осылайша, сіз алдын ала өтінім беріп, жыл бойы АҚШ аумағында уақытша қорғаныс бар екенін түсініп инвесторлармен жайбарақат келіссөздер жүргізе аласыз. Өкінішке орай, алдын ала өтінімдерді беру мүмкіндігі тек АҚШ заңнамасында  көзделген.

Елдердің біріне негізгі өтінім беріп және өтінім берілген күннен бастап 12 ай ішінде ол бойынша басымдықты мәлімдеу. Мысалы, сіз Қазақстан Республикасының патенттік ведомствосына өтінім бере аласыз, келіссөздер жүргізіп, бір жыл ішінде Еуразиялық патент, АҚШ, ЕО, басқа елдердің патентін алуға өтінім бере аласыз.

Немесе ұлттық өтінім негізінде (немесе одан бөлек) Патенттік кооперация туралы халықаралық шартта (PCT — Patent Cooperation Treaty) көзделген халықаралық өтінім беру. Бұл шарт бір халықаралық өтінім беру және бірінші ұлттық өтінім берілген күннен бастап 30 (немесе 31, нақты елге байланысты) ай бойы басқа елдерге өтінім беру үшін “уақытты брондау” деп аталатын бекіту мүмкіндігін көздейді. Бұл салыстырмалы аз шығынмен өнімнің немесе технологияның  патенттік қорғанысын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Және жалпы әлемдік ауқымда 2,5 жылға тиімді қорғауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

№ 7 Кеңес. Үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзбаңыз

Өнімді нарыққа шығарған кезде маңызды аспектілердің бірі тіпті қорғау емес, үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзбау мүмкіндігін тексеру болып табылады. Өйткені сіздің өніміңіз (software немесе hardware болса да) басқа тұлғалардың бір, сондай-ақ жүздеген патенттерін бұзуы мүмкін ғой.

Мұндай проблемаларды болдырмау үшін жобаны бастар алдында батыс мамандары Freedom to Operate (FTO) деп атайтын патенттік зерттеу жүргізу қажет.

FTO туралы стартаперге не білу керек?

  • Патент мәртебесін анықтаңыз. Патентті жыл сайын күшінде ұстау қажет, егер ол ұзартылмаса және қалпына келтіру мүмкін болмаса, патенттелген технологияны үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзбай пайдалануға болады.
  • Патенттің аумақтық сипаты бар екенін ескере отырып, АҚШ-та өнімге патент басқа елдердің аумағында үшінші тұлғалардың оны пайдалануына тыйым салмайды. Сондықтан қорғау қажет елдер тізбесін дұрыс таңдау маңызды. Қытай Республикасы деп аталатын Тайвань жағдайы сияқты. Айтпақшы, Қытай патентінің  Гонконг және Макао әкімшілік округтеріне ерекше құқықтар бермейтінін есте сақтау маңызды. Ал Францияға патенттер алуға берілген өтінімдер Француз Полинезиясына таратылмайды.
  • Іздеуді тек жалпы өнім бойынша ғана емес, оның құрамдас бөлігі бойынша да жүзеге асыру керек. Мысалы, сізде жаңа смартфонды нарыққа шығару міндеті тұр делік. FTO кезінде тек смартфондарға ғана емес, сондай-ақ олардың компоненттері-процессорлар, жады, wi-fi модульдер және т. б. өтінім және берілген патенттер бойынша іздеу жүргізіледі.
  • Қорғау көлемін анықтаңыз. Өнертабысты қорғау көлемі өнертабыс формуласымен анықталады. Тиісінше, формуланың тәуелсіз тармағының барлық белгілерін пайдалану – құқықтардың бұзылуы болып табылады. Мысалы, егер патенттелген құрылғы А, B, С және D құрамдастарынан, ал сіздің құрылғы А, B және С құрамдастарынан ғана тұратын болса, бұл құқықтарды бұзу болып саналмайды.
  • Бірақ тіпті FTO нәтижелері бойынша сіз өнімді нарыққа шығара алмасаңыз да, уайымдамаңыз. Сіз патенттің меншік иесіне оны сатып алу, өнімді пайдалануға лицензия алу ұсыныстарын жасай аласыз, ал егер келісе алмасаңыз — дауласу жолдарын іздеу керек.

Есіңізде болсын, зияткерлік меншікті қорғаудың кез келген түрі жүйелі және ақылға қонымды болуы тиіс.  Бастамаларыңызға сәттілік тілейміз!